Page 116 - งานโบราณคดีใต้ร่มพระบารมีในหลวงรัชกาลที่ 9

งานโบราณคดีใต้ร่มพระบารมีในหลวงรัชกาลที่ ๙

โบร�ณคดีสมัยเหล็กในประเทศไทย : ประเด็นท�งวิช�ก�รและคว�มก้�วหน้�

Archaeology of Iron Age in Thailand : Key Issues and Accomplishments

ธนิก เลิศชาญฤทธ์
Thanik Lertcharnrit

บทคัดย่อ

นักโบราณคดีและนักวิชาการหลายท่านเชื่อว่าสมัยเหล็กในประเทศไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นแผ่นดินใหญ่โดยรวมเป็นช่วงเวลาที่เกิดการเปลี่ยนแปลง

ด้านเศรษฐกิจ วัฒนธรรม และสังคมอย่างส�าคัญ การขุดค้นและศึกษาแหล่งโบราณคดีสมัยเหล็กในภาคกลางของประเทศไทยเมื่อไม่นานมานี้ได้ค้นพบหลักฐานและ
ข้อมูลใหม่ที่น่าสนใจเกี่ยวกับความหลากหลายทางวัฒนธรรมในยุคสมัยนี้ที่เป็นยุคเริ่มต้นความความแตกต่างทางชนชั้นชัดเจนและเป็นยุคที่เปลี่ยนผ่านเข้าสู่สังคมที่
ซับซ้อนหรือยุคแรกเริ่มของการก่อเกิดสังคมรัฐในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นแผ่นดินใหญ่ บทความนี้น�าเสนอข้อมูลและสารสนเทศใหม่เกี่ยวกับประเด็นทางวิชาการ
และความก้าวหน้าของการศึกษาด้านโบราณคดีสมัยเหล็กในภาคกลางของประเทศไทย โดยน�าเสนอประเด็นต่าง ๆ เช่น แบบแผนการด�ารงชีพ แบบแผนการตั้งถิ่นฐาน
สุขภาพอนามัยและอาหารการกิน การค้าและแลกเปลี่ยน การเกิดชนชั้นทางสังคม ข้อสรุปจากการศึกษาวิจัยที่น�าเสนอในบทความนี้คือสมัยเหล็กในประเทศไทยและ

เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นแผ่นดินใหญ่เป็นช่วงยุคเวลาผู้คนมีการปรับตัวอย่างเข้มข้นและกว้างขวางและมีนวัตกรรมทางวัฒนธรรมดังที่เห็นอย่างชัดเจนจาก
ความหลากหลายของวัตถุทางวัฒนธรรมและประเพณีปฏิบัติทางวัฒนธรรมทั้งในภูมิภาคเดียวกันและต่างภูมิภาค

Abstract

The Iron Age in Mainland Southeast Asia, and in Thailand in particular, has been generally conceptualized by many archaeologists as a period that
witnessed seveal major economic, cultural, and social changes. Recent excavations at a number of Iron Age sites in central Thailand and elsewhere in the
country have revealed additional supporting evidence for regional cultural variation during this archaic period of increased social stratification and state

formation. This paper presents new data and informaiton regarding key issues and highlights progress made concerning Iron Age archaeology in central
Thailand in particular, including changes in subsistence strategies, settlement patterns, health and diet, trade, and social stratification that took place
during the Iron Age. It is concluded that the Iron Age in Thailand, and in Mainland Southeast Asia more generally, is a period of intensive and extensive

adaptation and cultural invention as evidenced by a high degree of variability in cultural materials and economic, cultural, and social practices based on
intra- and inter-regional perspectives.

การศึกษาด้านโบราณคดีเกี่ยวกับยุคก่อนประวัติศาสตร์ในช่วงสมัยเหล็ก และพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ที่มีหลักฐานและการศึกษาโบราณคดี สมัยเหล็ก โดยเฉพาะ
(Iron Age) ในประเทศไทยและในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นแผ่นดินใหญ่ อย่างยิ่งในช่วงครึ่งทศวรรษที่ผ่านมาการศึกษาเกี่ยวกับโบราณคดีสมัยเหล็กที่ผ่าน

(Mainland Southeast Asia หรือ MSEA) ที่ก�าหนดอายุอยู่ระหว่าง ๑,๕๐๐ – มาพบว่าสมัยเหล็กเป็นช่วงที่มีการเปลี่ยนแปลงส�าคัญทางสังคม เศรษฐกิจ และ
๒,๕๐๐ ปีมาแล้ว (Higham and Thosarat, 1998; Stark, 2001) นั้น มีมานานนับ สังคมเกิดขึ้นหลายอย่าง เช่น ชุมชนมีความซับซ้อนในแง่การจัดระเบียบสังคม
ทศวรรษ และงานศึกษาโบราณคดีสมัยเหล็กในประเทศไทยที่ผ่านมาทั้งหมดก็เกิด มากขึ้น หรือมีความแตกต่างทางชนชั้นมากขึ้น (ดูตัวอย่าง ใน Higham, 2011) มี
ขึ้นในช่วงรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร การปรับตัวด้านเศรษฐกิจอย่างกว้างขวาง ตัวอย่างเช่น มีการเพาะปลูกข้าวอย่าง

โดยเฉพาะอย่างยิ่งการศึกษาวิจัยใน ภาคตะวันออกเฉียงเหนือหลังจากที่พระบาท เข้มข้น (ดังจะเห็นได้จากการขุดคูน�้าและระบบชลประทาน) มีการผลิตหัตถกรรม
สมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร เสด็จเยี่ยมชมแหล่ง ระดับ “อุตสาหกรรม” ก็ว่าได้ (เช่น ในภาคกลางมีหลักฐานการถลุงทองแดงและ
โบราณคดีบ้านเชียงใน พ.ศ. ๒๕๑๕ จนน�าไปสู่การศึกษาแหล่งโบราณคดีสมัยเหล็ก การท�าเครื่องประดับจากเปลือกหอยทะเล) มีการติดต่อแลกเปลี่ยนทางไกลระหว่าง
ในพื้นที่ต่าง ๆ ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือและในภูมิภาคอื่น ๆ ของประเทศไทยมา ชุมชนทั้งในในภูมิภาคเดียวกัน ข้ามภูมิภาคและข้าม “ชาติ” (เช่น การค้าขายแลก

จนถึงปัจจุบัน และมีความก้าวหน้าไปมากทั้งในแง่ประเด็นวิจัยเทคนิควิธีการศึกษา เปลี่ยนกับอินเดีย)

116 ๑๑๖