Page 120 - งานโบราณคดีใต้ร่มพระบารมีในหลวงรัชกาลที่ 9

งานโบราณคดีใต้ร่มพระบารมีในหลวงรัชกาลที่ ๙

ภาพที่ ๔ เขาวงพระจันทร์ จังหวัดลพบุรี
(ภาพโดย ธนิก เลิศชาญฤทธ์)

การตั้งถิ่นฐาน

หากมองในภาพใหญ่หรือภาพรวมของการตั้ง แหล่งสัตว์และพืชป่า และแหล่งสัตว์น�้าจืด
ถิ่นฐานของผู้คนในช่วงสมัยเหล็กในประเทศไทย การตั้งถิ่นฐานถาวรในสภาพพื้นที่ต่าง ๆ ตาม
และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นแผ่นดินใหญ่ แหล่งทรัพยากรที่กล่าวมาชี้ให้เห็นชัดเจนถึงความ
จะเห็นว่าในช่วงเวลาดังกล่าวผู้คนเลือกใช้พื้นที่ทาง สัมพันธ์ระหว่างแบบแผนการตั้งถิ่นฐานกับแบบแผน

ภูมิศาสตร์และสภาพแวดล้อมในการอยู่อาศัยและ เชิงเศรษฐกิจ เช่น ชุมชนใกล้แหล่งแร่ธรรมชาติก็มี
ด�ารงชีพค่อนข้างหลากหลาย ทั้งในเขตเทือกเขาที่มี การถลุงโลหะ (ทองแดง) ชุมชนที่อยู่ใกล้แหล่งน�้าและ
แหล่งถ�้า เขตที่ราบสูง พื้นที่ตามลุ่มแม่น�้าสายหลัก ดินตะกอนอันสมบูรณ์ก็มีการเพาะปลูกข้าว เป็นต้น
และพื้นที่ริมชายฝั่งทะเล (Higham, 2014) ชุมชนที่อยู่ใกล้แหล่งหินเนื้อดีก็มีการผลิตสิ่งของ

ในกรณีของพื้นที่ภาคกลางทางตะวันออก จากการ จากหิน เช่น เครื่องมือ เครื่องประดับ ผู้เขียนเชื่อว่า
ส�ารวจของนักโบราณคดีบางท่านพบว่าการตั้งถิ่นฐาน เศรษฐกิจของชุมชนในช่วงนี้คงเกี่ยวข้องกับการผลิต
ของผู้คนในสมัยเหล็กในพื้นที่ภาคกลางทางตะวัน หัตถกรรมพิเศษ (craft specialization) บางอย่าง
ออกนั้นเป็นการตั้งถิ่นฐานถาวร เป็นชุมชนระดับ เช่น การผลิตเครื่องประดับจากเปลือกหอยทะเล การ
ภาพที่ ๕ ชิ้นส่วนเปลือกหอยทะเล
หมู่บ้าน โดยเลือกตั้งถิ่นฐานในสภาพภูมิประเทศ ๓ ผลิตภาชนะดินเผา การผลิตสิ่งทอ จากแหล่งโบราณคดีพรหมทินใต้ จังหวัดลพบุรี
ลักษณะเด่น ได้แก่เขตที่สูง (highlands) เขตลาน จากการส�ารวจและขุดทดสอบที่แหล่งโบราณคดี (ภาพโดย ธนิก เลิศชาญฤทธื)
ตะพัก (terraces) และพื้นที่ลุ่มต�่าบนเนินหรือลาน ซับจ�าปาและแหล่งโบราณคดีพรหมทินใต้ได้พบชิ้น
ตะกอนรูปพัด (alluvial fans) (ดูตัวอย่างงานของ ส่วนก�าไลหิน แกนก�าไลหิน สะเก็ดหิน ชิ้นส่วนเปลือก

Mudar, 1993; Mudar, 1995; Onsuwan, 2003; หอย (ภาพที่ ๕) ซึ่งเป็นวัตถุที่หลงเหลือและอยู่ใน
Rispoli, Ciarla, and Pigott, 2013) ควรกล่าวด้วย ขั้นตอนการผลิตอย่างชัดเจน อย่างไรก็ตาม เรายัง วิเคราะห์เรื่องขนาด รูปทรง และลักษณะอื่น ๆ ของ
ว่าการตั้งถิ่นฐานในสภาพภูมิประเทศทั้ง ๓ ลักษณะ ไม่แน่ใจเกี่ยวกับการจัดระเบียบการผลิต ซึ่งอาจจะ แวดินเผา ซึ่งอาจจะสัมพันธ์กับความสามารถในการ
นั้นเริ่มต้นมาตั้งแต่สมัยหินใหม่ สมัยส�าริด มาจนถึง เป็นการผลิตในครัวเรือน (household workshop) ผลิตสิ่งทอ ชนิดเส้นใย และประเภทสิ่งทอ ผู้เขียน

สมัยเหล็ก แสดงให้เห็นว่าในพื้นที่ภาคกลางทางตะวัน ดังเช่นที่ผู้เขียนพบหลักฐานดังกล่าวในพื้นที่อยู่อาศัย สังเกตว่าแวดินเผาจากแต่ละชุมชนในสมัยเดียวกัน
ออกมีทรัพยากรธรรมชาติหลากหลายที่ผู้คนในอดีต ที่แหล่งโบราณคดีพรหมทินใต้ และต่างสมัย มีความแตกต่างทั้งรูปทรง ขนาด และ
สามารถใช้ประโยชน์ได้ เช่น แหล่งแร่ทองแดงและแร่ นอกจากนี้การค้นพบแวดินเผา (spindle whorl) รายละเอียดปลีกย่อย
เหล็กดังเช่นพื้นที่เขาวงพระจันทร์ (ภาพที่ ๔) แหล่ง จ�านวนมากจากการส�ารวจและขุดค้นแหล่งโบราณคดี โดยสรุป รูปแบบการตั้งถิ่นฐานในภาคกลางทาง

หินเนื้อดีที่น�ามาท�าเครื่องมือหินได้ แหล่งดินเหนียวที่ สมัยเหล็กในภาคกลางทางตะวันออก (เช่น แหล่ง ตะวันออกในช่วงสมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย
ใช้ในการผลิตภาชนะดินเผา แหล่งดินที่อุดมสมบูรณ์ โบราณคดีซับจ�าปา แหล่งโบราณคดีบ้านโป่งมะนาว หรือในสมัยเหล็กมีลักษณะที่แตกต่างในแง่สภาพ
เหมาะส�าหรับการปลูกพืชไร่ (ในพื้นที่ลานตะพัก) แหล่งโบราณคดีพรหมทินใต้) อาจแสดงว่าการผลิต แวดล้อมและลักษณะทางภูมิศาสตร์จากแบบแผน
แหล่งดินที่เหมาะส�าหรับการปลูกข้าว (ในพื้นที่เนิน สิ่งทอก็เป็นงานหัตถกรรมพิเศษที่ส�าคัญในครอบครัว การตั้งถิ่นฐานของผู้คนสมัยเหล็กในพื้นที่อื่นของภาค

ตะกอนรูปพัด) (วิจิตร ทันด่วนและคณะ, ๒๕๑๙) และชุมชนอย่างไรก็ตาม เรายังขาดการศึกษา กลางทางตะวันตกและในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

120 ๑๒๐