Page 136 - งานโบราณคดีใต้ร่มพระบารมีในหลวงรัชกาลที่ 9
P. 136
งานโบราณคดีใต้ร่มพระบารมีในหลวงรัชกาลที่ ๙
ต่อมาในพ.ศ. ๒๕๕๗ กรมศิลปากรได้ท�าการขุด ประมาณพุทธศตวรรษที่ ๑๕
ศึกษาเพิ่มเติมบริเวณเนินดินโบราณสถานขนาดเล็กที่ (๓) เจดีย์ประธานมีส่วนฐานซ้อนชั้นลดหลั่นกันขึ้น
มีความเกี่ยวข้องกับเขาคลังนอก โดยได้ค้นพบอาคาร ไป ด้วยขนาดและความสูงของฐานซ้อนชั้นนี้อาจเทียบ
โบราณสถานขนาดเล็ก ๔ หลัง ท�าหน้าที่เป็นเจดีย์ ได้กับศาสนสถานบนฐานเป็นชั้นที่เกิดขึ้นในเอเชีย
รายตั้งอยู่ล้อมรอบทั้งสี่ทิศของเขาคลังนอก และยัง ตะวันออกเฉียงใต้ ช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๔ - ๑๕
คงมีเนินโบราณสถานต่อเนื่องออกไปอีกอย่างน้อย ส�าหรับแนวคิดในสมัยแรกสร้างนั้น ปรากฏการ
ทิศละ ๒ เนินท�าให้โบราณสถานเขาคลังนอกกลาย เลือกต�าแหน่งที่ตั้งในพื้นที่ที่สามารถสร้างศาสนสถาน
เป็นกลุ่มโบราณสถานที่มีเจดีย์ประธาน ล้อมรอบ ขนาดใหญ่ได้และมีความสัมพันธ์กับแกนทิศของ
ด้วยเจดีย์บริวารตามแนวแกนทิศหลักทั้งสี่ ซึ่งเป็น โบราณสถานหลังอื่น ๆ ภายในเมืองศรีเทพ รวมทั้งมี
รูปแบบแผนผังของกลุ่มโบราณสถานที่ไม่เคยพบมา ลักษณะเป็นมณฑลจักรวาลของพุทธศาสนามหายาน
ก่อนในสมัยทวารวดี (อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ, ดังปรากฏในแผนผังของเจดีย์ประธานและแผนผัง
๒๕๕๗) โดยรวมอีกด้วย
การขุดศึกษาใน พ.ศ.๒๕๕๗ นั้นได้น�าไปสู่งาน
ศึกษาวิจัยโบราณสถานเขาคลังนอกของอนุรักษ์
ดีพิมาย ในหัวข้อ “โบราณสถานเขาคลังนอก:
ล�าดับสมัยและแนวคิดในการก่อสร้าง” ซึ่งจัดท�า
เป็นวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาโท เสนอต่อภาควิชา
โบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร
โดยมีจุดประสงค์เพื่อจัดเรียงล�าดับอายุสมัยและ
ศึกษาแนวคิดในการก่อสร้างโบราณสถานเขาคลัง
นอก อันจะน�าไปสู่การเพิ่มเติมองค์ความรู้ทางสังคม
และวัฒนธรรมของเมืองศรีเทพ และเป็นฐานข้อมูล
ในการบริหารจัดการและพัฒนาพื้นที่ของอุทยาน
ประวัติศาสตร์ศรีเทพ (อนุรักษ์ ดีพิมาย, ๒๕๕๗)
การศึกษาในครั้งนี้ใช้แนวทางจากการศึกษา
วิเคราะห์โบราณสถานในแง่มุมต่าง ๆ ทั้งด้าน
โครงสร้างโบราณสถาน แผนผัง เทคนิคการก่อสร้าง
ชั้นทับถมทางโบราณคดี และวัสดุที่ใช้ก่อสร้างท�าให้
สามารถจัดเรียงล�าดับสมัยในการก่อสร้างได้ ๒ สมัย
และมีแนวคิดในการก่อสร้างแต่ละสมัย ดังนี้
สมัยที่ ๑ แรกสร้างกลุ่มโบราณสถานเขาคลังนอก
ลักษณะส�าคัญของเจดีย์ประธานในสมัยแรกสร้าง
คงสามารถขึ้นได้ทั้งสี่ด้านโดยไม่มีการปิดกั้น ชุดฐาน
ศิลาแลงทั้งสองชั้นเป็นโครงสร้างที่สร้างมาแต่ต้น
การประดับอาคารจ�าลองมีความโดดเด่น ทั้งสี่มุมของ
ชุดฐานศิลาแลงควรจะมีเจดีย์ประจ�ามุมตั้งอยู่ทั้งสี่มุม ภาพที่ ๗ การขุดศึกษาเนินโบราณสถานขนาดเล็กรอบโบราณสถานเขาคลังนอก จังหวัดเพชรบูรณ์
บนลานประทักษิณคงจะสามารถเดินประทักษิณได้ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๗
รอบอาคารประธาน เช่นเดียวกับอาคารประธานที่มี
ระเบียงคดเป็นเครื่องหลังคาล้อมรอบในผังสี่เหลี่ยม
ส่วนลักษณะของอาคารประธานไม่สามารถที่จะ สมัยที่ ๒ การซ่อมแปลงเจดีย์ประธาน
สันนิษฐานได้เนื่องจากพังทลายไปมาก เจดีย์บริวาร
คงสร้างขึ้นใกล้เคียงกับเจดีย์ประธาน ซึ่งการศึกษา เจดีย์ประธานถูกซ่อมแปลงโดยการปิดกั้นบันได ๓ ด้าน ยกเว้นด้านตะวันตก
เปรียบเทียบเพื่อก�าหนดอายุของอาคารสมัยแรกสร้าง และประดิษฐานพระพุทธรูปแสดงปางวิตรรกมุทราแบบศิลปะทวารวดี ไว้บริเวณ
นี้ให้อยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๔ - ๑๕ เนื่องจาก ด้านทิศตะวันตกของอาคารประธานด้วย ท�าให้เชื่อว่าการซ่อมแปลงในสมัยนี้ท�าให้
(๑) แผนผังของเจดีย์ประธานเป็นแบบปัญจรถะ ทิศทางของเจดีย์ประธานหันไปทางทิศตะวันตก การก�าหนดอายุในสมัยนี้ยังไม่
ที่มีความซับซ้อน อาจพัฒนาขึ้นภายหลังจากแผนผัง สามารถก�าหนดได้อย่างแน่ชัด พบเพียงเครื่องถ้วยแบบเขมรสมัยเมืองพระนครบน
แบบตรีรถะเกิดขึ้น ณ ประเทศอินเดียแล้ว ในช่วง ลานประทักษิณที่มีอายุอยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๕ - ๑๙ ดังนั้นการซ่อมแปลง
ประมาณพุทธศตวรรษที่ ๑๔ อาจเกิดขึ้นในช่วงเวลานี้
(๒) อาคารจ�าลองที่ประดับชุดฐานเจดีย์ประธาน ส�าหรับแนวคิดในการก่อสร้างในสมัยที่ ๒ นี้ ทิศตะวันตกของเขาคลังนอกมี
มีรูปแบบคล้ายกับอาคารจ�าลองของปราสาทเขมร ความสัมพันธ์กับโบราณสถานถ�้าเขาถมอรัตน์ที่ตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันตก ซึ่งมี
สมัยก่อนเมืองพระนครและบัญชรในศิลปะอินเดียใต้ ภาพสลักพระพุทธรูปและพระโพธิสัตว์ตามคติของพระพุทธศาสนานิกายมหายาน
โดยระบบการวางต�าแหน่งต่าง ๆ ของฐานนั้นคงได้ ดังนั้นจึงอาจมีการปรับเปลี่ยนทิศทางของโบราณสถานเขาคลังนอก เพื่อเคารพบูชา
รับอิทธิพลจากศิลปะอินเดียใต้ในสมัยโจฬะตอนต้น เขาถมอรัตน์ในฐานะภูเขาศักดิ์สิทธิ์ก็เป็นได้
136 ๑๓๖
