Page 190 - งานโบราณคดีใต้ร่มพระบารมีในหลวงรัชกาลที่ 9
P. 190
งานโบราณคดีใต้ร่มพระบารมีในหลวงรัชกาลที่ ๙
นอกจากการน�าข้อมูลภูมิสารสนเทศ โดยเฉพาะแผนที่ มาใช้ส�าหรับการวางแผนเพื่อพัฒนาแล้ว ข้อมูลภูมิสารเทศยัง
สามารถน�ามาประยุกต์ใช้กับงานด้านวัฒนธรรมได้เป็นอย่างดี พระบรมราโชวาท ตอนหนึ่งของพระบาทสมเด็จพระปรมินทร
มหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ในพิธีพระราชทานปริญญาบัตร มหาวิทยาลัยศิลปากร ณ วังท่าพระ วันที่ ๑๒ ตุลาคม
พ.ศ. ๒๕๑๐ ทรงมีพระราชด�ารัส ว่า
“...การศึกษาด้านศิลปะวัฒนธรรม เป็นการศึกษาที่ส�าคัญ และควรจะด�าเนิน
ควบคู่กันไปกับการศึกษาด้านวิทยาศาสตร์ เพราะความเจริญของบุคคล
ตลอดจนถึงความเจริญของประเทศและของโลกโดยส่วนรวมด้วยนั้น มีทั้ง
ทางวัตถุและจิตใจ ความเจริญทั้งสองทางนี้จะต้องมีประกอบกัน
เกื้อกูลและส่งเสริมกันพร้อมมูล...”
จากพระบรมราโชวาทข้างต้นจะเห็นได้ว่าการศึกษาด้านศิลปวัฒนธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งการศึกษาด้านโบราณคดี
นั้น มีความจ�าเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องน�าวิธีการทางวิทยาศาสตร์เข้ามาประยุกต์ใช้เพื่อช่วยส�าหรับการศึกษาวัฒนธรรมของ
มนุษย์ในอดีต วิทยาศาสตร์แขนงหนึ่งที่นักโบราณคดีน�ามาใช้ศึกษา คือ ภูมิสารสนเทศ (Geomatics) ทั้งจาก แผนที่ รูป
ถ่ายทางอากาศ ภาพจากดาวเทียม ซึ่งการน�าวิทยาการภูมิสารสนเทศ มาประยุกต์ใช้กับงานวิจัยทางโบราณคดีนั้นจะท�าให้
เกิดความรู้ความเข้าใจในภูมิประเทศที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติที่เรียกว่า “ภูมิลักษณ์ธรรมชาติ” พัฒนาไปสู่ความรู้ใหม่ที่เกี่ยว
กับภูมิประเทศที่คนท�าขึ้น ที่เรียกว่า “ภูมิลักษณ์วัฒนธรรม” ซึ่งความรู้ความเข้าใจในความสัมพันธ์ของภูมิลักษณ์ทั้งสอง
แบบ จะเป็นพื้นฐานข้อมูลส�าคัญทางโบราณคดีที่ใช้เป็นหลักฐานและประจักษ์พยานแสดงให้เห็นภูมิปัญญาของผู้คนใน
อดีตที่อาศัยอยู่ในบริเวณนั้น เช่น การศึกษาปัจจัยการตั้งถิ่นฐาน หรือ สภาพแวดล้อมการตั้งถิ่นฐานจนถึงการน�าไปสู่การ
อนุรักษ์หลักฐานทางโบราณคดี เช่น การก�าหนดขอบเขตที่ดินก�าแพงเมือง-คูเมือง เป็นต้น
ภูมิสารสนเทศกับงานวิจัยด้านโบราณคดี
“ภูมิสารสนเทศ” เป็นวิทยาการที่ว่าด้วยข้อมูลเชิงพื้นที่ มี
เทคโนโลยีที่เป็นองค์ประกอบส�าคัญ ๓ อย่าง คือ ข้อมูลโทรสัมผัส
(remote sensing) ระบบการก�าหนดต�าแหน่งสัมพันธ์กับพื้นที่โลก
ด้วยดาวเทียม (GPS) และระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) โดย
ข้อมูลและระบบดังกล่าวถือเป็นเครื่องมือพื้นฐานที่ส�าคัญส�าหรับ
การวางแผน วิเคราะห์ พัฒนา และอนุรักษ์ ได้ทุกศาสตร์ทุกแขนง
ข้อมูลโทรสัมผัสกับงานโบราณคดี ข้อมูลโทรสัมผัสหรือการรับ
รู้จากระยะไกล เป็นวิทยาศาสตร์แขนงหนึ่งที่เป็นการประยุกต์ใช้
ทั้ง ศาสตร์และศิลป์ ของการได้มาซึ่งข้อมูลเกี่ยวกับวัตถุ พื้นที่หรือ
ปรากฏการณ์ต่าง ๆ บนพื้นที่ผิวโลก ข้อมูลโทรสัมผัสที่ใช้กันอย่าง
แพร่หลาย ได้แก่ รูปถ่ายทางอากาศ และภาพจากดาวเทียม โดย
จะน�าใช้เพื่อการแปลความ วิเคราะห์ เพื่อสร้างเป็นแผนที่หรือฐาน
ข้อมูลส�าหรับการไปใช้วางแผนต่าง ๆ
ข้อมูลทั้งรูปถ่ายทางอากาศ และภาพจากดาวเทียม เป็นข้อมูล
เชิงพื้นที่ (Geo-information) บันทึกภาพที่เป็นจริงบนพื้นโลกทั้ง
สิ่งที่เป็นธรรมชาติ เช่น ภูมิประเทศ แม่น�้า และที่มนุษย์สร้างขึ้น
เช่น เขื่อน คูคลอง ถนน รวมไปถึงสิ่งที่มนุษย์ในอดีตสร้างขึ้นหลง
เหลือให้เห็นเป็นหลักฐานทางโบราณคดี เช่น ก�าแพงเมือง-คูเมือง
บาราย โบราณสถาน เป็นต้น สิ่งต่าง ๆ ที่มนุษย์ในอดีตสร้างขึ้นนี้
จัดเป็น “ภูมิลักษณ์วัฒนธรรม” การศึกษา “ภูมิลักษณ์วัฒนธรรม”
ผ่านกระบวนการทางข้อมูลโทรสัมผัส สิ่งส�าคัญคือความเข้าใจใน
ความสัมพันธ์ของภูมิลักษณ์วัฒนธรรมกับสภาพภูมิประเทศแวดล้อม
ที่น�าไปสู่การศึกษาทางโบราณคดีที่เรียกว่า “สภาพแวดล้อมการตั้ง
ถิ่นฐาน” ซึ่งเป็นประเด็นวิจัยที่ส�าคัญทางโบราณคดีที่จะช่วยตอบ
เรื่องราวหนึ่งของมนุษย์ในอดีตได้เป็นอย่างดี ภาพที่ ๑ ตัวอย่างภูมิลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่ปรากฏให้เห็นบนรูปถ่ายทางอากาศ
190 ๑๙๐
