Page 210 - งานโบราณคดีใต้ร่มพระบารมีในหลวงรัชกาลที่ 9

งานโบราณคดีใต้ร่มพระบารมีในหลวงรัชกาลที่ ๙

พัฒนาการศึกษาโครงกระดูกมนุษย์ในงานโบราณคดีไทยในสมัยรัชกาลที่ ๙

พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช โดยมือและเท้าใช้ห้อยโหนได้ มีล�าตัวตั้งตรง และเล็บ ด่านเจดีย์สามองค์ และขุดค้นที่แหล่งโบราณคดีบ้าน
บรมนาถบพิตร (พ.ศ. ๒๔๘๙ - ๒๕๕๙) การศึกษา แบน ทั้งสายพันธุ์ของลิงมีหาง ลิงไม่มีหาง และมนุษย์ เก่า จังหวัดกาญจนบุรี อย่างเป็นระบบ ได้พบหลัก
โครงกระดูกมนุษย์ในงานโบราณคดีไทยได้รับการ เป็นการศึกษาเปรียบเทียบลักษณะทางกายภาพเพื่อ ฐานโครงกระดูกมนุษย์ โดยมีศาสตราจารย์เกียรติคุณ

พัฒนาขึ้นทั้งด้านวิธีวิทยาและองค์ความรู้ ในเบื้อง เข้าใจถึงวิวัฒนาการ การเคลื่อนไหว พฤติกรรมทาง นายแพทย์ สุด แสงวิเชียร, ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นาย
ต้นสามารถจ�าแนกพัฒนาการศึกษาโครงกระดูก สังคมของไพรเมทสายพันธุ์ต่าง ๆ เฉพาะอย่างยิ่งกลุ่ม แพทย์ หม่อมราชวงศ์วีรพันธุ์ ทวีวงศ์, แพทย์หญิง
มนุษย์ในงานโบราณคดีไทยได้เป็น ๓ ระยะด้วย สายพันธุ์บรรพบุรุษของมนุษย์ (งามพิศ สัตย์สงวน, เพทาย ศิริการุณ, นักศึกษาแพทย์ สรรใจ แสงวิเชียร
กันคือ ๑. ระยะเริ่มต้น ในช่วงก่อน พ.ศ. ๒๕๑๕ ๒๕๓๗: ๖ - ๑๑) และนักศึกษาแพทย์ เมษยน เผื่อนปฐม จากภาควิชา

๒. ระยะที่สอง ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๑๕ - ๒๕๔๐ และ (๒) การศึกษาด้านโบราณมานุษยวิทยาของ กายวิภาคศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล
๓. ระยะปัจจุบัน ตั้งแต่หลัง พ.ศ. ๒๕๔๐ เป็นต้นมา มนุษย์สายพันธุ์ปัจจุบัน (Homo sapiens sapiens) เข้าร่วมการขุดค้นขุดแต่งโครงกระดูก (สรรใจ แสง
จากหลักฐานซากและโครงกระดูกมนุษย์ที่พบจาก วิเชียร, ๒๕๕๑: ๑๔) ซึ่งต่อมาได้น�าโครงกระดูกเหล่า
๑. ระยะเริ่มต้น (ก่อน พ.ศ. ๒๕๑๕) การด�าเนินงานทางโบราณคดี หรือการศึกษาโครง นี้ไปวิเคราะห์ที่ห้องปฏิบัติการของพิพิธภัณฑสถานแห่ง

ดังที่กล่าวข้างต้น การศึกษาโครงกระดูกของไทยมี กระดูกในงานโบราณคดี เพื่อตอบค�าถามที่เกี่ยวข้อง ชาติโคเปนเฮเกน ประเทศเดนมาร์ก และตีพิมพ์เผย
พัฒนาการเริ่มต้นตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๖๖ และภายหลังจาก กับลักษณะความเหมือนและความต่างทางกายภาพ แพร่งานเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๓ (Sangvichien et al., 1969)
ที่ศาสตราจารย์เกียรติคุณ นายแพทย์สุด แสงวิเชียร สภาพแวดล้อม การปรับตัว ฯลฯ ของมนุษย์ในสาย นับเป็นรายงานฉบับแรกของการศึกษาวิเคราะห์โครง
ศึกษาจบและกลับมาท�างานที่ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ พันธุ์เดียวกันแต่มีความหลากหลายทั้งทางกายภาพ กระดูกมนุษย์จากแหล่งโบราณคดีในประเทศไทย

คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๖ พันธุกรรม และวัฒนธรรม เช่น ประชากรยุคก่อน หลังจากนั้นจึงเริ่มมีการสอนกายวิภาคศาสตร์
อาจารย์ได้อุทิศตนให้กับงานกายวิภาคศาสตร์และ ประวัติศาสตร์ในไทยกับในจีน หรือประชากรยุค ของโครงกระดูกมนุษย์ให้กับนักศึกษาคณะโบราณคดี
มานุษยวิทยากายภาพ ทั้งงานเขียนต�าราวิชาการ ก่อนประวัติศาสตร์ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือกับ โดยศาสตราจารย์เกียรติคุณ นายแพทย์ สุด แสง
การเตรียมตัวอย่างเพื่อการเรียนการสอน และการ ภาคกลาง วิเชียร เป็นผู้สอน และรับช่วงการสอนต่อโดยผู้ช่วย

รวบรวมตัวอย่างโครงกระดูกมนุษย์ปัจจุบันส�าหรับการ (๓) การศึกษามนุษย์ปัจจุบัน เพื่อเปรียบเทียบ ศาสตราจารย์ นายแพทย์ หม่อมราชวงศ์วีรพันธุ์
วิจัย รวมถึงการเป็นที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์ให้นักศึกษา ลักษณะทางกายภาพทั้งด้วยการวัดขนาดและสัดส่วน ทวีวงศ์ หลังส�าเร็จการศึกษาด้านมานุษยวิทยากายภาพ
แพทย์หรือแพทย์ชาวไทยผู้สนใจงานด้านมานุษยวิทยา ของมนุษย์ (anthropometry) การสังเกตรูปทรง การ ที่มหาวิทยาลัยอะดิเลด (University of Adelaide)
กายภาพ ได้แก่ การศึกษาปริมาตร, Cranial module, ปรากฏขึ้นของลักษณะต่าง ๆ (anthroposcopy) รวม ประเทศออสเตรเลีย ส�าหรับศาสตราจารย์เกียรติคุณ

ขนาด, และ Indices ในกะโหลกคนไทยและคนจีน โดย ถึงข้อมูลพันธุกรรม เช่น หมู่เลือด ดีเอ็นเอ ว่ากลุ่ม นายแพทย์สุด แสงวิเชียร ภายหลังเกษียณอายุราชการ
ศาสตราจารย์ นายแพทย์ เธียร อุทยานัง (๒๔๙๖) และ คนแต่ละเชื้อชาติหรือกลุ่มชาติพันธุ์ มีความเหมือน เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๓ ท่านก็ได้ออกส�ารวจและขุดค้นด้วย
การศึกษากะโหลกคนไทย (การศึกษาทางมานุษยวิทยา คล้ายคลึง หรือต่างกันอย่างไรทางกายภาพ รวมถึง ตนเองโดยเฉพาะที่จังหวัดกาญจนบุรีและราชบุรี เริ่ม
กายภาพ) โดยศาสตราจารย์ นายแพทย์สรรใจ แสง การศึกษาลักษณะหรือสัณฐานของกระดูกและร่างกาย เก็บโบราณวัตถุ กระดูกคน และกระดูกสัตว์ไว้จัดแสดง

วิเชียร (๒๕๑๔) เป็นต้น มนุษย์ ส�าหรับประยุกต์ใช้กับการออกแบบต่าง ๆ ที่ บริเวณที่ต่อเติมใหม่ในชั้นล่างของตึกกายวิภาคศาสตร์
มานุษยวิทยากายภาพ (physical/ biological an- เกี่ยวข้อง เช่น รูปทรงเก้าอี้ แบบรองเท้า เสื้อผ้า และ เพื่อจัดตั้ง “พิพิธภัณฑ์และห้องปฏิบัติการก่อน
thropology) เป็นหนึ่งในสาขาหลักของมานุษยวิทยา โดยเฉพาะเพื่อใช้เป็นฐานข้อมูลในการประเมินอัต ประวัติศาสตร์ สุด แสงวิเชียร” ส�าหรับใช้เป็นสถานที่
เป็นวิชาที่ศึกษามนุษย์ด้วยระเบียบวิธีทางวิทยาศาสตร์ ลักษณ์บุคคลของศพนิรนาม คืออายุประเมินเมื่อตาย เรียนและห้องปฏิบัติการส�าหรับการวิจัยทางด้านก่อน

ในฐานะที่มนุษย์เป็นสายพันธุ์ (species) หนึ่งใน เพศ ส่วนสูง เชื้อชาติ และสาเหตุการตาย ในการศึกษา ประวัติศาสตร์และมานุษยวิทยากายภาพ (สรรใจ แสง
อาณาจักรสัตว์ (animal kingdom) ตามล�าดับอนุกรม นิติเวชศาสตร์หรือนิติมานุษยวิทยา (forensic anthro- วิเชียร, ๒๕๕๑: ๑๕ - ๑๖)
วิธานทางชีววิทยา (สรรใจ แสงวิเชียร, ๒๕๕๐: ๘) pology) เป็นต้น (สรรใจ แสงวิเชียร, ๒๕๕๑: ๑๐) นับได้ว่าระยะแรกของการศึกษาในสมัย
ศึกษาเกี่ยวกับลักษณะทางกายภาพและวิวัฒนาการ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช

ทางกายภาพของมนุษยชาติ รวมทั้งศึกษาหาความแตก ระยะเริ่มต้นของการศึกษาโครงกระดูกมนุษย์พบว่า บรมนาถบพิตร งานเริ่มต้นเป็นงานด้านมานุษยวิทยา
ต่างและความคล้ายคลึงกันทางกายภาพของประชากร ส่วนใหญ่เป็นการศึกษาด้านมานุษยวิทยากายภาพใน กายภาพโดยเน้นการศึกษาโครงกระดูกมนุษย์ปัจจุบัน
มนุษย์ที่ยังมีชีวิตอยู่ในสังคมต่าง ๆ ทั่วโลกในสมัย กลุ่มตัวอย่างของมนุษย์ปัจจุบันเป็นหลัก เพื่อประโยชน์ เพื่อประโยชน์ด้านการแพทย์เป็นส�าคัญ อย่างไรก็ดี
ปัจจุบัน (งามพิศ สัตย์สงวน, ๒๕๓๗: ๔) ด้านการเรียนการสอนทางกายวิภาคและการแพทย์ กับ ภายหลัง พ.ศ. ๒๕๐๓ จึงเริ่มมีการประยุกต์องค์ความ

มานุษยวิทยากายภาพมีขอบเขตการศึกษากว้าง อีกเหตุผลส�าคัญประการหนึ่งคืองานโบราณคดียุคก่อน รู้ดังกล่าวมาใช้วิเคราะห์หลักฐานซากหรือโครงกระดูก
เพราะเกี่ยวข้องกับพัฒนาการทางกายภาพของมนุษย์ ประวัติศาสตร์ในประเทศไทยยังอยู่ในระยะเริ่มต้นด้วย มนุษย์ในทางโบราณคดี โดยมีศาสตราจารย์เกียรติคุณ
ทุกด้าน เพื่อตอบค�าถามที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์ใน ๓ เช่นกัน แม้ว่ามีการเรียนการสอนวิชาโบราณคดียุคก่อน นายแพทย์ สุด แสงวิเชียร เป็นปูชนียบุคคลส�าคัญของ
สาระส�าคัญคือ ประวัติศาสตร์ที่คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร งานกายวิภาคศาสตร์และมานุษยวิทยากายภาพ ในการ

(๑) ก�าเนิดและวิวัฒนาการของมนุษย์ (human ภายใต้การดูแลของศาสตราจารย์ ชิน อยู่ดี ตั้งแต่ พ.ศ. ศึกษาตัวอย่างโครงกระดูกสมัยปัจจุบันและการศึกษา
evolution) เป็นการศึกษาด้านโบราณมานุษยวิทยา ๒๔๙๘ ก็ตาม แต่ยังไม่มีการขุดค้นพบหลักฐานโครง ทางโบราณคดี น�ามาซึ่งการตื่นตัวมากขึ้นทั้งการศึกษา
(paleoanthropology) ของสายพันธุ์มนุษย์ที่สูญพันธุ์ กระดูกมนุษย์ในแหล่งโบราณคดีของไทย ตราบจน โครงกระดูกมนุษย์และเรื่องราวยุคก่อนประวัติศาสตร์
ไปแล้วจากหลักฐานประเภทซากบรรพ์ชีวิน ร่วมกับ พ.ศ. ๒๕๐๓ - ๒๕๐๕ การส�ารวจขุดค้นเรื่องราวก่อน ในประเทศไทย อันเป็นรากฐานมั่นคงส�าหรับพัฒนาการ

ล�าดับของชั้นหินกับชั้นดินทางธรณีวิทยา รวมถึงการ ประวัติศาสตร์ไทย-เดนมาร์ก ที่มีศาสตราจารย์ ชิน ระยะต่อมา ระยะที่มีความหลากหลายทั้งประเด็น
ศึกษาไพรเมทวิทยา (primatology) ในกลุ่มสัตว์เลี้ยง อยู่ดี เป็นผู้อ�านวยโครงการร่วมชาวไทย ส�ารวจแหล่ง ปัญหาและเทคนิควิธีการศึกษา
ลูกด้วยนมที่มีการปรับตัวเพื่อให้มีชีวิตอยู่ได้ดีบนต้นไม้ โบราณคดีตามล�าน�้าแควน้อยตั้งแต่เมืองกาญจนบุรีถึง

210 ๒๑๐