Page 269 - จากชีวกโกมารภัจจ์ถึงไภษัชยคุรุ

261

อาจกล<าวให7เข7าใจอย<างง<าย ๆ ได7ว<า แนวคิดเกี่ยวกับพระอมิตาภะ สัมพันธEกับการนับถือ

พระอาทิตยE (และพระจันทรE) ที่น<าจะมีกำเนิด (หรือสืบทอด) มาจากการเปQนเทพท7องถิ่นของพวกเอเชีย

กลาง และเปQนเทพของพวกมคะ ที่ต<อมาเดินทางเข7าสู<อินเดีย (ภาคตะวันตกเฉียงเหนือ) แถบคันธาระ
และแคชเมียรE เช<นเดียวกับกำเนิดของพระไภษัชยคุรุ ที่สัมพันธEกับพระอาทิตยEและพระจันทรEที่กลายร<าง

สู<บุคคลาธิษฐาน เปQนพระโพธิสัตวEจันทรประภา และสุริยประภา ดังนั้นจึงพอจะเห็นความสัมพันธE-ความ

เชื่อมโยงที่นำไปสู<คติความเชื่อเกี่ยวกับไภษัชยคุรุ และสุริยประภา-จันทรประภา

ไภษัชยคุรุในอินเดีย

ไม<อาจปฏิเสธได7ว<า พื้นฐานการแพทยEในสังฆารามและความเชื่อทางพุทธศาสนาที่ว<า
พระพุทธเจ7าและพระโพธิสัตวEสามารถเยียวยาทุกขEทางกายและใจ เริ่มขึ้นในอินเดีย ในอินเดียโบราณ

เราพบร<องรอยของการแพทยEในสังฆาราม รวมถึงข7อควรปฏิบัติในการรักษาโรคและการใช7ยา ซึ่งระบุไว7

ในพระวินัยปgฎก (ไภษัชยวัสดุ) แต<ไม<ปรากฎร<องรอยของแนวคิดหรือความเชื่อเกี่ยวกับพระโพธิสัตวEและ
พระพุทธเจ7าแพทยEที่ชัดเจน (หรืออาจเคยมีแนวคิดดังกล<าวแต<ไม<ได7รับความนิยมจนพัฒนาขึ้นเปQน

รูปธรรม) แต<กลับปรากฎร<องรอยในดินแดนทางตะวันตกเฉียงเหนือของอินเดีย (คันธาระ แคชเมียรE)
ก<อนที่จะเห็นพัฒนาการอย<างชัดเจนในดินแดนเอเชียกลาง จีน และธิเบต

ช<วงเวลาที่เกิดพัฒนาการอย<างรวดเร็วจากหมอชีวกโกมารภัจจE สู<พระพุทธเจ7าไภษัชยคุรุ (หรือ

เกิดแนวคิดเกี่ยวกับพระพุทธเจ7าแพทยE) อยู<ในราวคริสตศตวรรษที่ 4 (พุทธศตวรรษที่ 9) ทางภาค
ตะวันตกเฉียงเหนือของอินเดีย จึงนำไปสู<การตั้งข7อสมมุติฐานว<า แนวคิดการนับถือพระโพธิสัตวEและ

พระพุทธเจ7าแพทยEน<าจะมีการพัฒนาขึ้น ทางภาคตะวันตกเฉียงเหนือของอินเดีย เอเชียกลางและพัฒนา

จนเปQนรูปธรรมอย<างชัดเจนในประเทศจีน ส<วนในประเทศอินเดียนั้นไม<มีหลักฐานที่เปQนรูปธรรม
(รูปเคารพ) ที่ชัดเจน

ในสมัยปาละ ในช<วงคริสตศตวรรษที่ 8-12 เปQนช<วงที่มหายานโดยเฉพาะอย<างยิ่งวัชรยาน
เจริญรุ<งเรือง พื้นที่ที่พุทธมหายานตันตระเจริญรุ<งเรืองนอกจากที่มหาวิทยาลัยนาลันทาแล7วยังปรากฎ

ศูนยEกลางพุทธมหายานตันตระอีกหลายแห<ง ทั้งแถบโอริสสา (เช<น ลลิตคีรี และรัตนคีรี) และแถบ

เบงกอล คือ ที่ปหรรปุระ และวิกรมศิลา (ปkจจุบันอยู<ในประเทศบังคลาเทศ) ซึ่งเปQนศูนยEกลางสำคัญ
อันเปQนที่มาของนักปราชญEสำคัญๆ เช<น คุรุทีปkงกร ศรีฌาน (Srijnana 982-1054 AD)

แม7ว<าจารึกสมัยปาละของพระเจ7ามเหนทรปาละ (ค.ศ. 850-857) จะมีการกล<าวถึงการรักษา
ทางจิตวิญญานของพระโพธิสัตวE การวินิจฉัยโรครวมถึงการผลิตยารักษาโรค แต<ก็อาจเปQนเพียงแนวคิด

ดั้งเดิมที่มองว<าพระพุทธเจ7า (และต<อมารวมถึงพระโพธิสัตวE (อวโลกิเตศวร)) เปQนผู7เยียวยาทุกขEทางกาย

และใจ) โดยไม<ได7มีการระบุเฉพาะเจาะจงถึงพระไภษัชยคุรุ – พระพุทธเจ7าแพทยEเลย (อีกทั้งไม<พบรูป
เคารพที่จะตีความได7ว<าคือพระไภษัชยคุรุ)